Sau đợt huấn luyện cơ bản, chúng tôi được phân về đơn vị. Lệnh điều động được đọc thành tiếng giữa sân tập dựa trên một danh sách; hóa ra bốn đứa chúng tôi – Hiếu, Đức, Cường và tôi – đều về cùng một đơn vị. Cường bảo đó là sự trùng hợp, còn Hiếu thì bảo là do gã thư ký ở văn phòng huấn luyện đã "ưu ái" cho chúng tôi, còn thực hư thế nào thì tôi chẳng bao giờ làm rõ được.
Đơn vị của chúng tôi là một khu tập thể có tường bao quanh và cổng canh, bên trong gồm: hai dãy nhà ở hai tầng, một nhà bếp và nhà ăn, một cái kho chứa máy cày và một kho đựng dụng cụ, một sân tập được quét dọn mỗi sáng, một khu vườn, bốn luống rau chia cho bốn tiểu đội, một con lợn, một văn phòng, và một cột cao có gắn loa phóng thanh.
Con lợn xứng đáng có một chương riêng, và nó sẽ có.
Mỗi lần chỉ có duy nhất một con lợt. Nó được nuôi bằng thức ăn thừa từ nhà bếp theo sự phân công của các chiến sĩ; nó chẳng thuộc về riêng ai mà thuộc về cả đại đội cùng lúc. Trọng lượng của nó được bàn tán như thể thời tiết, và sức khỏe của nó là nỗi lo âu thực thụ hàng ngày của khoảng bốn mươi gã đàn ông. Phải mất tầm bảy tháng mới nuôi một con lợn từ lúc còn bé tẹo đến kích cỡ để "xuất chuồng", và khi nó đi rồi, nó sẽ trở lại dưới dạng một bữa ăn vào dịp Tết hoặc ngày kỷ niệm đơn vị; chẳng có người lính nào trong đại đội này mà không biết chính xác con lợn hiện tại đã lớn đến mức nào. Tôi từng làm việc trong những văn phòng với các chỉ tiêu theo quý, nhưng chưa bao giờ thấy sự "giám sát tập thể" ở mức độ cao như thế.
Văn phòng là một căn phòng nằm cuối dãy trụ sở: hai cái bàn, một tủ hồ sơ, một kệ đầy các tệp bìa còng, một bức tường dán kín lịch và thông báo in sẵn, một chiếc máy tính, một cái máy in, và một chiếc điều hòa chỉ chạy từ mười một giờ đến hai giờ trưa – vì thế nó là vật báu nhất trong cả tỉnh này.
Chiếc máy tính là loại để bàn chạy Windows 7 với vỏn vẹn 2 gigabyte RAM, được trông nom bởi một cậu nhóc mười chín tuổi mà toàn bộ đời làm việc của cậu ta chỉ xoay quanh cái máy đó. Cậu ta là thư ký. Cậu ta được phân về đây vì cùng một lý do như tôi sắp trải qua: cậu ta biết đánh máy. Ngoài việc đó ra, cậu ta chẳng biết làm gì khác với cái máy này và cũng rất thành thật về điều đó; và khi đụng đến chuyện máy móc, cậu ta trở nên bảo thủ một cách thực thụ, giống như cách người ta bảo vệ con chó cưng của mình vậy.
Máy in là loại phun mực đã được tiệm trong thị trấn độ lại bình chứa, tốc độ in chậm chạp như một người đang viết tay từng tờ biên lai.
Và ở góc phòng có một cuốn sổ.
Cuốn sổ là một tập sổ cái bìa cứng màu đỏ, mỗi ngày một trang, ghi chép quân số của đại đội: ai có mặt, ai đi phép, ai ốm, ai đi học, ai được biệt phái hai tuần cho đội kèn trống trung đoàn, cùng với các dữ liệu về vắng mặt, bữa ăn, khẩu phần và bảng kê hằng ngày cho nhà bếp. Nó được người trực đêm ghi tay mỗi tối, và mỗi tuần, một bản sao của toàn bộ nội dung ấy sẽ được gõ lại vào tệp Word – bằng tay, bởi gã thư ký, từng dòng một – rồi in ra nộp cho đại đội trưởng, sau đó mới đem đi lưu trữ.
Bốn trăm dòng mỗi tuần. Gõ bằng tay. Từ một cuốn sổ viết tay.
Tôi muốn nói rõ rằng cấp trên không hề muốn sự rườm rà này. Chẳng ai muốn cả. Đó là một bản báo cáo mà một kẻ nào đó ở cấp cao hơn đã yêu cầu từ khoảng năm 2009, và nó cứ được sản xuất đúng cái định dạng ấy, mỗi tuần một lần, nộp đúng hạn suốt mười sáu năm qua, bởi một chuỗi những gã trai mười chín tuổi chuyên ngồi gõ từng dòng một và hoàn toàn không có ai giám sát về bất kỳ công việc nào khác.
Lý do tôi biết tất cả những điều này là vì vào tuần thứ ba ở đơn vị, Hiếu đã đánh thức tôi lúc hai giờ sáng để đi trực ca đêm và kể cho tôi nghe một sự thật về con lợn; rồi đến sáng, tôi được lệnh lên văn phòng báo cáo, và khi đứng ở cửa, gã thư ký nhìn tôi như thể nhìn một kẻ vừa bị "gán" thêm một người đồng nghiệp.
Tôi đã thực hiện việc gõ máy hàng tuần vào thứ Sáu đầu tiên đó. Mất bốn giờ mười phút. Và chính khi đang gõ đến dòng thứ ba trăm mấy, tôi phát hiện ra cùng một cái tên được liệt kê hai lần trong cùng một ngày dưới hai tiểu đội khác nhau; bởi vì người đó đã bị di chuyển trong sổ, rồi ai đó lại di chuyển người đó trở về chỗ cũ. Tôi tìm ra điều đó là nhờ đã dành chín tháng cuộc đời để xây dựng một trang web hàng không mà chẳng ai dùng, và một trong những thứ dạy cho bạn bài học chính là: một danh sách có thể chứa đựng những điều vừa đúng, lại vừa vô lý cùng một lúc.
Tôi mang bản thảo đến chỗ gã thư ký, và cậu ta bảo: "Lúc nào chả thế."
"Thế này diễn ra bao lâu rồi?"
"Từ hồi em tới đây. Một năm rồi." Cậu ta nhìn màn hình. "Sổ viết đúng. Giấy in cũng đúng. Chỉ khi đưa vào Word là nó mới loạn lên, vì mình không nhìn thấy được lỗi."
Tôi nói: "Cho em thử một cách nhé."
Đây là những gì tôi đã làm trong suốt bốn ngày, vào ban đêm, trong hai tiếng đồng hồ buổi tối khi văn phòng trống trải, khi điều hòa đã tắt và cửa mở toang để đón gió cùng lũ muỗi bay vào.
Tôi xây dựng một bảng tính (spreadsheet). Mười hai cột. Mỗi người một dòng với tên là giá trị định danh, các dữ liệu hằng ngày nằm ở một sheet riêng biệt, và báo cáo được tạo ra bằng công thức thay vì gõ tay. Tôi mất hai đêm để dựng cấu trúc và nửa đêm để thiết lập tổng số; rồi đến tối thứ tư, tôi nhập toàn bộ nội dung của cuốn sổ cả tuần vào, và bản báo cáo hiện ra chỉ trên một trang giấy, khớp từng con số lẻ với bảng kê viết tay. Tôi ngồi đó nhìn nó, cảm thấy một niềm hạnh phúc đặc biệt mà tôi chỉ từng thấy khi làm việc với máy móc: niềm hạnh phúc khi tạo ra một thứ có thể thực hiện cùng một công việc hai lần mà cho ra kết quả y hệt nhau.
Thế rồi đại đội trưởng xem qua và bảo nó sai.
Chuyện chính xác là như thế. Ông ấy nhìn vào tờ giấy khoảng bốn mươi giây rồi nói: "Đây không phải là bản báo cáo," rồi đặt xuống và bước ra ngoài. Tôi đứng ngẩn ngơ trong văn phòng, còn gã thư ký nhìn tôi với vẻ mặt nhẹ nhõm thuần túy, bởi vì chuyện này cũng đã từng xảy ra với cậu ta.
Bản báo cáo không nằm ở những con số. Đó là điều mà tôi đã không hiểu suốt hai ngày, và phải mất một thời gian cùng một bát cơm mới ngộ ra được. Bản báo cáo là một tờ giấy cụ thể với kích thước cụ thể, theo một thứ tự cụ thể, có tiêu đề cụ thể, được in từ một tệp tin cụ thể; và toàn bộ sự tồn tại của nó là để một kẻ ở cấp cao hơn ba bậc có thể kẹp nó vào hồ sơ và, nếu cần, đưa cho người khác. Những con số chỉ là phần ít quan trọng nhất. Điều quan trọng là vào bất kỳ ngày thứ Năm nào, người ta cũng có thể tìm thấy cùng một trang giấy đó, ở cùng một vị trí, với cùng một hình dáng, suốt mười sáu năm qua.
Vì vậy, ở lần thử thứ hai, tôi không thay đổi định dạng báo cáo. Tôi giữ nguyên bản báo cáo y hệt như cũ, từng trang một, và chỉ thay đổi cái nền bên dưới nó: bảng tính trở thành nơi nhập dữ liệu từ sổ, và báo cáo được xuất ra từ đó; sự khác biệt duy nhất mà người ta thấy là vào mỗi thứ Sáu, nó chạy ra khỏi máy in trong bốn mươi phút thay vì bốn tiếng đồng hồ, và khi có ai đó bị nhập trùng hai lần, bảng tính sẽ báo ngay tại một ô ở góc với dòng chữ mà lẽ ra tôi nên để màu đỏ.
Ông ấy nhìn bản thứ hai khoảng mười giây.
"Tên của ai ở góc kia thế?"
"Có hai người bị nhập trùng hai lần ạ. Chuyện này xảy ra từ tháng Hai do việc luân chuyển quân số. Vẫn là hai người đó thôi ạ."
"Hai người nào?"
Tôi nói cho ông biết. Ông suy nghĩ một lát, rồi bảo: "Thế ai mới là người đúng?"
Và tôi đáp: "Tiểu đội hai ạ. Anh ấy chuyển đi vào ngày mùng chín, nhưng trong sổ chưa ghi là anh ấy đã rời tiểu đội một."
Ông đặt tờ giấy vào tập hồ sơ trên kệ nơi lưu trữ báo cáo, xếp theo thứ tự hàng tuần của suốt mười sáu năm qua, rồi bảo: "Được rồi," và bước ra ngoài. Thế là xong.
Điều thay đổi không phải là việc có ai đó khen ngợi tôi. Điều thay đổi là vào buổi họp sáng thứ Ba tuần sau tại phòng sĩ quan, trong một cuộc thảo luận về việc định mức ăn uống bị lệch mất hai suất suốt cả tháng, tôi đã nghe thấy tên mình qua khung cửa sổ mở toang, được thốt ra bởi người chỉ huy đại đội, gắn liền với một vấn đề cần giải quyết.
Chuyển từ một cái tên xuất hiện khi có thứ gì đó bị hỏng, sang một cái tên xuất hiện khi có thứ gì đó cần được sửa chữa, không phải là một chuyện nhỏ. Tôi hai mươi hai tuổi, đứng giữa sân tập quét dọn sàn bê tông và nghe một người đàn ông nói về mình qua khung cửa sổ; tôi vẫn tiếp tục quét với khuôn mặt vô cảm suốt bốn phút đồng hồ.
Và đây là phần thực tế: ông ấy đưa cho tôi chìa khóa văn phòng.
Tôi giữ chiếc chìa khóa đó suốt một năm. Tôi dùng nó để học vào ban đêm, khi căn phòng đã chìm vào tĩnh lặng, với cánh cửa mở toang, đèn bàn bật sáng và một thời khóa biểu bằng giấy A4 dán lên tường văn phòng – y hệt cái thời khóa biểu trên bức tường nơi mọi chuyện bắt đầu, chỉ khác là lần này, chẳng có ai viết hộ tôi cả.