Đây là thực đơn của chúng tôi, và đây là lý do tại sao tôi gọi điện cho mẹ.
Cơm, muốn bao nhiêu cũng được. Canh có chút đồ ăn kèm, thường là thứ gì đó màu xanh và đôi khi là một mẩu xương. Rau luộc, định lượng đúng một muôi cho sáu người. Và thịt – thứ mà ở đây không hẳn là thức ăn mà giống như một "sự kiện" hơn; nó xuất hiện trong một chiếc bát mà sẽ được đưa đến tay một người trước khi kịp chia cho bất kỳ ai khác.
Sáu người một khay, và trên khay có một người phụ trách chia. Người đó gọi là trưởng khay, và ở khay của chúng tôi là Thắng, tiểu đội trưởng, anh nhận việc này vì là người ở đây lâu nhất; anh dùng mặt muỗng chia thịt thành sáu phần ngay trước mắt mọi người, mỗi ngày đều như thế, rồi hô: "Ăn đi."
Chẳng bao giờ có ai phàn nàn về cách chia ấy. Đó chính là điều tôi muốn ghi lại. Ba mươi gã đàn ông trong một căn phòng với một kẻ cầm muỗng, và suốt bốn tháng qua, chưa một lần nào có tranh cãi xảy ra trước mặt tất cả mọi người. Thay vào đó là một kiểu giao tiếp ở tầng sâu hơn cả lời nói: một người sẽ nhìn miếng của mình rồi nhìn sang miếng của người bên cạnh, tự điều chỉnh kỳ vọng của bản thân chỉ trong khoảng một phần tư giây; và tâm trạng của cả bàn ăn sẽ được định đoạt bởi phép toán ấy.
Tôi sụt mất khoảng một ký trong ba tuần đầu, sau đó thì không giảm nữa, vì con người ta có khả năng thích nghi; mà sự thích nghi ở đây nghĩa là đến tháng thứ hai, cơm thế này là đủ cơm, rau thế này là đủ rau, và bạn sẽ thôi không còn thấy đói nữa.
Nhưng luôn có một khoảng trống. Đó là câu nói tôi muốn dùng. Có một sự khác biệt giữa "không đói" và "no"; và ở nơi này, khoảng cách giữa hai trạng thái ấy chỉ chừng bảy ngàn đồng. Mà bảy ngàn đồng ấy chính là: một bát mì tôm ở căng tin, một hộp sữa, bốn quả chuối, hay một gói bánh quy có hình con gấu.
Tiền trợ cấp là hơn một triệu một tháng, trả bằng tiền mặt, và bạn phải ký vào sổ trong văn phòng. Tôi muốn nói đôi điều về số tiền ấy, bởi vì chưa bao giờ tôi có cảm giác "sạch sẽ" về tiền bạc như thế trong đời, dù sau này tôi đã kiếm được nhiều hơn thế rất nhiều.
Đó là số tiền duy nhất tôi được trả cho một việc mà mình không hề có quyền lựa chọn. Đó cũng là số tiền đầu tiên tôi nhận được mà không phải xin xỏ bất kỳ ai. Nó đến vào đúng ngày ấy mỗi tháng, với cùng một mệnh giá, và nó là của tôi; suốt hai tháng trời, tôi chẳng tiêu một đồng nào, bởi vì tôi mải loay hoay tính toán xem thực chất số tiền này dùng để làm gì.
Giờ xem điện thoại là vào tối thứ Bảy, ở ngoài sân, bằng chính chiếc điện thoại của mình – thứ mà một gã hạ sĩ sẽ mở khóa từ trong tủ lúc sáu giờ và khóa lại vào lúc bảy giờ.
Mẹ bắt máy ngay hồi chuông thứ hai, chúng tôi hỏi thăm chuyện thời tiết, rồi tôi nói: "Mẹ gửi cho con ít tiền được không."
Chỉ thế thôi. Và mẹ bảo: "Bao nhiêu?", tôi nói năm trăm, mẹ bảo: "Được rồi," rồi bà nói suốt bốn phút về đám cưới của đứa em họ, về cái mái nhà bị dột, và về bà hàng xóm mới mua máy hát karaoke; khi cúp máy, tôi đứng giữa sân với chiếc điện thoại trên tay và cảm thấy lòng mình trĩu nặng hơn bao giờ hết, một nỗi lòng mà tôi muốn giải thích rõ, bởi vấn đề không nằm ở việc xin tiền.
Vấn đề là mẹ đã chẳng hỏi tôi dùng làm gì. Đã từng có thời điểm, bốn tháng trước đây, khi xin năm trăm ngàn đồng sẽ kéo theo cả một cuộc hội thoại dài về tình hình thị trường, về các buổi phỏng vấn và về tương lai; còn giờ đây, khi tôi đã vào quân ngũ, mẹ chỉ việc gửi tiền đi, và sự dễ dàng ấy nói cho tôi biết tất thảy về cách mẹ nghĩ về cuộc đời tôi. Mẹ đã thôi đặt cược vào tôi. Tốc độ chuyển tiền chính là câu trả lời. Người ta sẽ gửi tiền nhanh cho một kẻ đang được tổ chức nuôi dưỡng, nhưng sẽ gửi chậm cho một kẻ đang tự xây dựng thứ gì đó cho riêng mình.
Tiền đến vào đúng "ngày tiền", một điều mà đến giờ tôi vẫn chưa quen, bởi mẹ tôi chưa bao giờ chuyển tiền vào cái ngày bà đã hứa; và nó đi kèm với một kiện hàng được gửi theo xe khách qua tay một bác tài mà bà chưa từng gặp: hai ký mực khô, ba đôi tất, một tuýp thuốc mỡ bôi giảm đau cơ, và một trăm năm mươi ngàn đồng được gấp gọn bên trong một đôi tất, nằm trong túi nilon, giấu ở lớp lót dưới gót chân.
Tôi cùng Hiếu, Đức và Cường ăn mực khô giữa các kẽ giường suốt năm ngày; vào đêm đầu tiên, Hiếu nói: "Lại là 'người kia' của mẹ ông đấy," tôi hỏi "Gì cơ?", cậu ta bảo "Không có gì" rồi tống một miếng mực vào mồm; đó là cách tôi biết được rằng mẹ tôi đã gửi những kiện hàng cho anh trai tôi suốt mười một năm qua.
Anh trai tôi nghe tin về số tiền ấy sau khoảng chín ngày.
Tôi không rõ cơ chế ra sao và cũng chẳng bao giờ hỏi. Tôi đoán là mẹ đã nhắc đến nó vào một ngày Chủ nhật, theo cái cách bà vẫn hay nhắc mọi thứ – lồng ghép giữa chừng trong một câu nói về chuyện khác; và tôi tin là thế vì đúng chín ngày sau, tin nhắn mới tới.
Nó đến vào một tối thứ Bảy, ngay giờ xem điện thoại, nên tôi nhận được nó cùng lúc với tin tức của thế giới. Tôi ngồi bệt xuống bậc thềm ngoài sân, đọc đi đọc lại hai lần.
Em có biết là trong quân đội cũng có lộ trình nghề nghiệp cho dân chuyên ngành máy tính không?
Và bên dưới là ba đường link từ một gã nào đó trên diễn đàn. Link đầu tiên nói về hệ thống tuyển chọn quân nhân chuyên nghiệp. Link thứ hai nói về học viện kỹ thuật, có kèm cả địa chỉ. Link thứ ba mới là thứ khiến tôi đứng hình, bởi tôi nhận ra cái URL ấy. Nó chính là cái link anh đã gửi cho tôi hồi tháng Mười Hai, trong một tin nhắn kèm hai đường link khác và bốn dòng chữ, vào lúc mười một giờ đêm, đúng cái ngày anh cùng bố đến ủy ban phường.
Tôi nhớ tin nhắn đó. Tôi nhớ mình đã mở nó ra, nhớ cả bốn chữ đầu tiên đại loại như "còn cái này nữa," và nhớ cả cảm giác khi ấy – cái cách tôi nghĩ về mọi thứ anh gửi: Lại một bài giảng nữa đây, rồi đóng nó lại.
Tôi ngồi trên bậc thềm suốt cả tiếng đồng hồ. Tôi không trả lời anh. Cũng chẳng gọi cho mẹ. Việc duy nhất tôi làm là mở một tờ giấy, ghi chép lại các con số từ cái link đầu tiên; có một con số là tuổi, và tuổi đó là hai mươi ba; rồi tôi ngồi giữa sân tối với chiếc điện thoại trên tay, thực hiện phép toán mà phần còn lại của cuốn sách này sẽ nói tới.
Thứ Hai, khi cả tiểu đội đang bảo dưỡng vũ khí trên nền bê tông trước dãy nhà, tôi tiến đến đứng trước cửa phòng tiểu đội trưởng và gõ cửa; thiếu úy Trung ngước lên từ cuốn sổ tay ghi danh sách tên.
Trung hai mươi lăm tuổi. Anh đến từ một trang trại ở tỉnh miền Bắc, đi lên từ trường sĩ quan, và là sĩ quan duy nhất trong đại đội này luôn gọi đúng tên từng binh sĩ mà chẳng cần kiểm tra lại; anh luôn mang theo cuốn sổ ghi tên bên mình, và giờ tôi mới biết, cạnh mỗi cái tên đều có ghi hoàn cảnh gia đình, và những người có ghi ngày tháng bên cạnh chính là những người có bố mẹ đang đau ốm.
"Báo cáo đồng chí, tôi muốn hỏi về việc tuyển chọn quân nhân chuyên nghiệp."
Anh đặt bút xuống. Anh không hỏi tại sao tôi hỏi, điều mà tôi đã chuẩn bị sẵn sáu câu trả lời khác nhau.
"Cái nào?"
"Về mảng kỹ thuật ạ." Tôi đặt tờ giấy có ghi các con số lên bàn anh. "Có giới hạn độ tuổi. Tháng Chín này em hai mươi ba tuổi rồi."
"Ừ."
"Nên em chỉ còn một mùa hè nữa thôi."
Trung nhìn tờ giấy một hồi, rồi anh mở ngăn kéo, lấy ra một bản photocopy – một bản in kém chất lượng, nhạt nhòa và xám xịt – của một cái thông báo có dấu mộc ở đầu, rồi xoay nó về phía tôi.
"Thứ Hai quay lại đây," anh nói. "Mang theo giấy tờ. Một cuốn sổ tay thực thụ, chứ không phải một mảnh giấy rời rạc. Và hãy viết ra tất cả những gì em muốn hỏi trước đã, vì anh sẽ không ngồi đây lần thứ hai đâu."
Tôi đáp "dạ" rồi quay người đi, và anh buông thêm một câu sau lưng tôi – lời dự đoán đầu tiên về tôi mà sau này đã trở thành sự thật.
"Em phải xin đại đội trưởng ký duyệt thì tất cả những thứ kia mới có ý nghĩa. Em gặp ông ấy chưa?"
"Dạ chưa, thưa đồng chí."
"Thế thì đừng bắt đầu bằng đống giấy tờ này," Trung nói. "Hãy bắt đầu bằng việc đó trước đi."