Buổi bàn giao diễn ra tại nhà văn hóa huyện vào lúc sáu giờ rưỡi sáng, và trong khoảng hai tiếng đồng hồ đó, nó là thứ có tổ chức tốt nhất trong cả tỉnh này.
Có tiếng trống. Có một sân khấu với tấm băng rôn đỏ chót và chiếc micro thỉnh thoảng lại hú lên hai lần. Có một hàng các vị cán bộ mặc áo trắng ngồi dưới bóng râm, tay đặt trên đầu gối; một người đọc bài diễn văn về truyền thống vẻ vang của quân đội nhân dân, một người khác đọc bài ngắn hơn về bổn phận của tuổi trẻ, và rồi người thứ ba bắt đầu đọc danh sách tên theo thứ tự bảng chữ cái, bằng cái giọng của một người đã đọc qua bảy trăm cái tên trong đời.
Những chàng trai đứng thành hàng dưới sân, chân đặt những chiếc túi nilon. Đó là hình ảnh ám ảnh tôi nhất, hơn cả tiếng trống hay tấm băng rôn: khoảng chín mươi thanh niên trong bộ quần áo riêng của họ, đứng thành hàng, mỗi người một túi nilon. Túi xanh, túi đen, và có hai cái là túi đi siêu thị. Bên trong những chiếc túi ấy là những thứ chúng tôi được dặn phải mang theo: một bộ quần áo thay, một bàn chải đánh răng, một con dao cạo, giấy tờ tùy thân đựng trong túi nhựa, và chẳng còn gì nhiều hơn thế, bởi mọi thứ khác sẽ được cấp phát, và tất cả những gì chúng tôi mang theo rồi cũng sẽ bị tước đi thôi.
Mẹ đứng bên hàng rào, bà không khóc. Tôi biết bà không khóc vì bà đang dùng cả hai tay siết chặt quai chiếc túi xách – mẹ tôi thường siết chặt quai túi như thế mỗi khi một hóa đơn vượt quá mức dự tính. Tối hôm trước, mẹ đã nhét một phong bao lì xì vào túi tôi và sáng nay bà nói về nó bằng một tông giọng phẳng lặng tuyệt đối; tôi tìm thấy nó khi lên xe buýt, và chưa bao giờ hỏi xem bên trong có bao nhiêu, bởi tôi biết chính xác là bao nhiêu.
Bố nói câu thứ hai trong số hai câu nói của ông ngay tại hàng rào, khi những cái tên đang được xướng lên.
"Vào quân ngũ rồi, con sẽ chẳng còn là con của ai nữa đâu," ông nói. "Lần đầu tiên trong đời, điều đó mới là sự thật. Có người không chịu nổi đâu. Nhưng bố nghĩ, có lẽ con sẽ thích nó."
Nói rồi ông đứng cạnh mẹ, chắp tay sau lưng và nhìn lên sân khấu, bởi bài diễn văn lại bắt đầu, và bố tôi chưa bao giờ nói chuyện riêng trong lúc người ta đang phát biểu.
Anh trai tôi cũng đến.
Tôi thấy anh xuất hiện khoảng hai mươi phút sau đó ở phía bên kia hàng rào, trong chiếc áo sơ mi mà tôi nhận ra ngay lập tức. Anh không tiến về phía tôi đứng. Anh đứng cùng bố mẹ ở hàng rào và nhìn lên sân khấu như bao người khác. Có một khoảnh khắc, khi vị cán bộ thứ ba đọc đến một nhóm tên và tên tôi nằm trong đó, anh đã nhìn tôi xuyên qua chín mươi chàng trai và nửa cái nhà văn hóa; tôi liền ngoảnh mặt đi, bởi lúc ấy tôi đã hai mươi hai tuổi và tâm trí đang rối bời như tơ vò.
Tôi đã giận dỗi suốt một tuần và đã lên kế hoạch cho tất cả. Tôi đã chuẩn bị sẵn một đoạn đối thoại. Tôi định sẽ đối xử với anh y hệt cách anh đối xử với mọi người: bằng sự dửng dưng, rồi nói một câu cuối cùng thật đanh thép, và bước lên xe buýt mà không thèm bắt tay anh. Tôi thậm chí đã tập luyện cả nét mặt cho khoảnh khắc đó; vậy mà khi thời khắc ấy đến, giữa tiếng trống rộn ràng, tiếng micro hú và hình ảnh mẹ đang siết chặt chiếc túi bằng cả hai tay, tôi lại bắt tay anh rồi bước lên xe.
Đó là toàn bộ "đài tưởng niệm" cho sự nổi loạn của tôi chống lại gia đình mình. Tôi đã bắt tay anh.
Anh bảo: "Cầm lấy tiền đi, và đừng có cho ai vay đấy," đó là câu anh luôn nói về chuyện tiền nong, từ trước đến nay vẫn vậy.
Chiếc xe buýt là loại xe khách giường nằm với những hàng ghế bọc nhựa – thứ lớp bọc đã tồn tại trên xe kể từ khi nó được sản xuất. Bốn mươi đứa chúng tôi ngồi trên đó. Một người lính cầm bảng kẹp giấy đứng ở lối đi, đếm chúng tôi ba lần, miệng mấp máy theo từng con số trước khi ngồi xuống phía đầu xe; và sau đó, anh ta không nói với chúng tôi câu nào suốt bốn tiếng đồng hồ – điều mà sau này tôi mới hiểu rằng đó là sự tử tế nhất mà anh ta có thể dành cho chúng tôi trong ngày hôm ấy.
Cậu nhóc ngồi cạnh tôi có một túi trứng luộc, cậu ta mời tôi một quả ngay khi xe chưa kịp rời khỏi thị trấn; đó là Hiếu, bạn tôi, và những quả trứng ấy chính là khởi đầu cho tất cả những gì cậu ta làm trong đời.
"Ông đi đâu đấy?" cậu ta hỏi.
"Họ có bảo đâu."
"Chẳng bao giờ họ nói cả." Cậu ta dùng ngón cái lột vỏ trứng. "Ông là đứa có bằng đại học mà."
"Sao ông biết?"
"Vì ông hai mươi hai tuổi, tay mềm, và có cái túi đi siêu thị." Cậu ta đưa quả trứng mà tôi vẫn chưa kịp nhận lấy. "Tôi có thằng anh họ cũng có bằng đại học. Nó ngồi bàn ăn với mẹ nó suốt hai năm trời để làm mấy cái dự án."
Tôi ăn quả trứng.
"Thế trước đây ông làm gì?" Tôi hỏi.
"Đánh cá. Thuyền nhà." Cậu ta nói với khuôn mặt không chút biểu cảm. "Và tôi sẽ nói thật cho ông nghe, vì trong tháng đầu tiên ông sẽ được nghe bốn phiên bản khác nhau, và chỉ có bản của tôi là đáng tin thôi. Thuyền của bố tôi đang nợ ngân hàng, và mẹ bảo tôi đi làm cái gì đó kiếm ba trăm ngàn một tháng mà đừng để bị thương. Câu chuyện chỉ có thế." Cậu ta bỏ vỏ trứng vào túi rồi gấp lại. "Còn ông?"
Và tôi đáp: "Tôi không tìm được việc."
Hiếu cười sằng sặc trước câu trả lời đó, rồi cậu ta ngừng cười, nhìn thẳng vào mắt tôi và bảo: "Câu đó dở quá. Dở tệ luôn. Ông phải tìm cái gì đó hay ho hơn thế chứ."
Khoảng sau giờ thứ hai, chiếc xe chạy qua lối rẽ về huyện của tôi – nơi cách thị trấn này bốn mươi phút đi đường; lý do tôi biết điều đó là vì họ đã đưa chúng tôi đi đường vòng, và cậu nhóc ngồi sau tôi đã hô vang tên địa danh ấy vì cậu ta đang báo cáo về quê nhà cho gia đình, khiến mọi người xung quanh đều vỗ tay tán thưởng. Tôi nhìn con đường dẫn về phía cái chợ mà tôi đã đến chín trăm lần, và nghĩ một câu duy nhất – tôi sẽ viết lại chính xác những gì mình đã nghĩ, vì tôi không muốn làm nó trở nên đẹp đẽ hơn thực tế:
Tất cả mọi người đều đang làm điều này với mình.
Chỉ có thế thôi. Đó là toàn bộ đời sống nội tâm của một gã hai mươi hai tuổi trong suốt bốn giờ đồng hồ trên chuyến xe khách. Một ai đó đã đăng ký cho tôi, một ai đó đã nuôi nấng tôi, một ai đó đã chẩn đoán về tôi, bố tôi đã ký vào tờ giấy, mẹ tôi đã chuẩn bị túi hành trang, nhà nước đã đóng dấu lên phong bì, và thế là tôi ở đây, lao đi với vận tốc tám mươi cây số một giờ, hướng tới một nơi mà chính mình không hề lựa chọn; và điều duy nhất tôi tự tay làm được trong suốt tháng qua... chẳng là gì cả.
Tin nhắn cuối cùng trên điện thoại trước khi người lính thu lại máy tại cổng là của anh trai tôi: Đừng có bán cái laptop đấy.
Tôi đã không trả lời. Tôi còn bốn mươi ngày không có điện thoại phía trước, và dù thế nào thì tôi cũng chẳng buồn trả lời, chỉ để cho bõ ghét – một sự thật mà giờ đây tôi thấy là nực cười và chính xác nhất về cả năm trời vừa qua.