Lá thư đầu tiên không phải là lá thư thực sự. Nó chỉ là một lệnh triệu tập đi khám sức khỏe, gửi từ phường, và được gửi về địa chỉ của bố mẹ tôi vì đó là nơi đăng ký hộ khẩu của tôi; mẹ gọi điện cho tôi để đọc nội dung rồi bảo: "Chẳng có gì đâu, ai mà chẳng phải khám, chỉ là kiểm tra thôi mà."
Tôi nói gì đó về việc mình đang đăng ký ở địa chỉ của họ, về bốn tháng ròng rã chẳng làm nên trò trống gì, và về việc mọi thứ trên đời này thực chất chỉ là một trò chơi may rủi của đống giấy tờ; mẹ đồng ý với tất cả các ý của tôi, rồi sau đó tôi nghe thấy tiếng bà hít một hơi thật sâu qua mũi – cái cách mà bà vẫn thường làm mỗi khi còn muốn nói thêm một câu nữa nhưng lại thôi.
Buổi khám sức khỏe diễn ra tại trường trung học cơ sở trong phường vào một sáng thứ Bảy, ngay tại căn phòng vốn dùng để ăn trưa cho lũ trẻ. Bốn mươi đứa chúng tôi bị lùa vào một hội trường, độ tuổi từ mười tám đến hai mươi lăm, dưới sự điều hành của ba người đàn ông mặc đồng phục cầm bảng kẹp giấy và một người cầm chiếc còi mà trông ông ta có vẻ cực kỳ đắc ý; toàn bộ quá trình kéo dài tận năm tiếng đồng hồ vì mọi thứ đều được tổ chức bởi một người chưa bao giờ biết đến khái niệm "xếp hàng".
Tôi sẽ mô tả lại nó, bởi đây là một trong ba buổi sáng vừa buồn cười nhất, vừa tồi tệ nhất đời tôi.
Bạn cởi áo ra và đứng thành hàng để cân. Có một chiếc cân đã bị rơi rụng không biết bao nhiêu lần và một thanh đo chiều cao cứ lắc lư chênh vênh. Bạn nín thở dù chẳng ai yêu cầu. Một người đàn ông ghi con số vào sổ rồi hét lớn cái tên tiếp theo.
Rồi đến phần kiểm tra mắt. Bài kiểm tra là một tấm áp phích chữ với một chiếc que nhựa để chỉ, và bạn thực hiện nó ở hành lang với cánh cửa mở toang, đứng sau lưng một cậu nhóc đã quyết định từ trước rằng mình sẽ "trượt" phần này.
"Con không nhìn thấy chữ trên cùng."
"Cháu nhìn thấy mà."
"Mờ lắm ạ, cháu chỉ thấy lờ mờ thôi."
Vị bác sĩ, người đã làm việc liên tục suốt bốn tiếng đồng hồ, đặt chiếc que xuống và bảo: "Mai quay lại. Nếu máy báo mười trên mười thì đi lính, còn nếu máy báo chín trên mười thì về nhà. Cháu chọn cái nào?"
Cậu nhóc đáp: "Chín ạ." Vị bác sĩ nói: "Thế thì đọc chữ sao cho kém hơn thế đi," và cậu nhóc bắt đầu đọc "C, F, E, Z" một cách rành mạch không sai một chữ với giọng đầy hy vọng; vị bác sĩ ghi vào sổ là mười trên mười rồi hét lớn cái tên tiếp theo, chính là tên tôi.
Cả buổi sáng diễn ra như thế. Ai nấy đều đã tính toán trước làm sao để đạt mức "trung bình" nhằm được cho về nhà. Còn tôi đứng trong hàng đó, tay cầm chiếc áo, và chẳng làm gì cả; tôi muốn thành thật về lý do tại sao, bởi đó không phải là lòng dũng cảm, cũng chẳng phải tiếng gọi của tổ quốc.
Tôi có bằng đại học nhưng không có việc làm, và cũng chẳng có tiền thuê nhà của riêng mình. Nếu sáng hôm ấy tôi rời khỏi hội trường này, tôi sẽ trở về nhà với tư cách một kẻ vừa được cân xong rồi cho đi. Tôi đã không thể thốt ra câu nói đó với bất kỳ ai vào tháng Hai. Nhưng tôi cảm nhận rõ mồn một trong lồng ngực, ngay tại hành lang, bên cạnh cái bảng đo thị lực kia.
Họ cho tôi qua. Mười trên mười, năm mươi hai ký, mọi chỉ số bình thường.
Lá thư thứ hai đến vào ngày hai mươi bảy tháng Hai, được chuyển tận tay bởi anh cảnh sát phường; anh ta đứng đợi ở cửa trong khi tôi ký tên vào hai chỗ, rồi dặn dò ngày tập trung, địa điểm, những thứ cần mang theo và phải có mặt trước sáu giờ sáng; và vì anh ta đúng là kiểu người như thế, nên thái độ của anh ta rất lịch sự.
Tờ giấy có một dấu mộc đỏ. Đó là chi tiết mà tâm trí tôi cứ mãi quẩn quanh. Tôi đã thấy hàng trăm dấu mộc đỏ trong đời, trên bằng khen, hợp đồng hay chính tấm bằng đại học của mình, nhưng chỉ có hai lần duy nhất cái dấu mộc ấy thực sự mang một ý nghĩa trọng đại: lá thư này và một lần khác nữa.
Tôi đứng trong phòng, cầm tờ giấy và đọc đi đọc lại bốn lần, rồi tôi gọi cho anh trai.
Tôi nói câu đó trước. Chẳng thèm chào hỏi. "Anh làm khổ em rồi."
Đầu dây bên kia im lặng. Trong sự im lặng ấy, tôi chợt hiểu ra một điều, và tôi nói tiếp trước khi anh kịp lên tiếng, để mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn: "Anh đã cùng bố đến ủy ban phường. Từ bao giờ?"
"Tháng Mười Hai."
"Tháng Mười Hai." Tôi ngồi phịch xuống nệm. "Ngày mười hai tháng Hai em có buổi phỏng vấn. Anh biết điều đó. Em đã kể với anh rồi. Anh biết là có buổi phỏng vấn, vậy mà anh đã nộp giấy tờ từ tận tháng Mười Hai rồi."
"Ừ."
"Thế còn những gì đã qua thì sao? Những buổi livestream, hai đứa mình nói chuyện qua điện thoại, tất cả chỉ để làm gì?"
Và anh trả lời bằng cái tông giọng phẳng lặng ấy, không chút sức nặng: "Phần nào sai à?"
Tôi há miệng nhưng chẳng thốt ra được chữ nào. Đó là sự thật trần trụi nhất. Tiền thuê nhà của tôi được chi trả bằng tiền trợ cấp. Tôi đã thất bại năm cuộc phỏng vấn. Tôi đã đồng ý với một phương pháp, thực hiện nó hai lần và nói với anh hai lần rằng chính cái phương pháp đó mới là vấn đề. Mọi sự thật trong vụ này đều đúng, và anh chỉ đơn giản là đến ủy ban rồi ghi hết chúng xuống; tôi chẳng thể tìm nổi một kẽ hở nào để tranh cãi, và đó chính là kiểu tình huống khiến người ta muốn gào thét.
Thế nên tôi đã hét lên. Tôi tuôn ra tất cả những lời lẽ ấy, về thị trường, về cái máy lọc hồ sơ, rồi đến đoạn mà tôi đã kìm nén bấy lâu: "Anh chỉ xem đúng bốn phút! Anh bảo sẽ ghé qua thường xuyên! Bốn phút vào một ngày thứ Bảy, rồi anh chẳng bao giờ quay lại nữa, để rồi một tháng sau anh quyết định là em không làm được, và anh đăng ký cho em hai năm trời mà chẳng thèm hỏi lấy một câu!"
Anh không trả lời câu đó.
Tôi không biết anh đã im lặng bao lâu. Đủ lâu để tôi nghe thấy tiếng tivi trong căn hộ của anh và giọng nói của anh nghe như thể ở cách xa vạn dặm.
"Ngày mùng năm, có mặt ở bến xe buýt," anh nói. "Mang theo hai bộ quần áo và giấy tờ tùy thân. Đừng mang laptop."
Bố tôi ghé qua hai ngày sau đó với một túi cam, vốn là toàn bộ "vốn từ vựng" của ông.
Chúng tôi ngồi trong phòng, ăn cam ngay trên cái thùng rác như mọi khi; ông hỏi về ngày tập trung và tôi nói cho ông biết, ông gật đầu, rồi ông thốt ra câu nói đầu tiên trong số hai câu duy nhất ông từng nói với tôi về chuyện này.
"Bố ký vì mẹ con không thể cứ tiếp tục thế này mãi được," ông nói. "Bà ấy phải mua thuốc trả góp ba lần ở tiệm thuốc. Con biết điều đó. Bà ấy biết là con biết. Và mỗi tháng bà ấy lại trích một ít tiền ra cho con, rồi tự nhủ rằng tháng sau sẽ khá hơn."
Tôi ăn một miếng cam.
"Con không cần phải vào đó để trở thành cái gì vĩ đại cả," ông nói. "Chẳng có ai đứng nhìn con trong đó đâu. Đó là điều mà chẳng ai nói cho con biết." Ông bỏ vỏ cam vào thùng rác rồi lau tay. "Bố đã đi hai năm. Bố ra về không phải một anh hùng, cũng chẳng phải một người đàn ông thực thụ. Bố ra về với việc biết cách thức dậy lúc năm giờ sáng. Và bố đã giữ được mái nhà này cho cả gia đình suốt bốn mươi năm nhờ cái việc thức dậy lúc năm giờ đó, nên đừng có bảo bố là chẳng có gì."
Rồi ông hỏi chuyện đá bóng, ở lại thêm một tiếng nữa mà không nói thêm lời nào, và khi ra về, ông chỉ để lại một câu về... một con đường.
Người cuối cùng tôi trò chuyện trong tuần đó là Dũng, trên những chiếc ghế nhựa ngoài tiệm phở vào ngày Chủ nhật, với hai bát mì, đĩa rau sống và hơi nóng từ bếp cứ bốc lên giữa hai đứa.
Cậu ta làm phép tính, nói thành lời, dùng ngón tay gõ lên mặt bàn như thể đang tính toán một khoản vay.
"Hai năm," cậu ta nói. "Nghĩa là khi ra, em hai mươi bốn tuổi. Không phải hai mươi, mà là hai mươi bốn. Nghe thì có vẻ tệ thật." Cậu ta suy ngẫm. "Nhưng giờ em hai mươi hai và em chẳng có gì cả, đến năm hai mươi bốn em sẽ có 'không có gì' cộng thêm hai năm nữa; nên chẳng có phiên bản nào mà em thắng bằng cách khác đâu."
"Nói thế thì nghe nặng nề quá, Dũng ạ."
"Anh chỉ đang nói về toán học thôi." Cậu ta húp nốt chút nước dùng. "Và còn một điều này nữa, anh nói thật đấy. Hãy nghĩ về những gì họ thực sự đang cho em." Cậu ta đặt bát xuống. "Hai năm mà không ai hỏi em sẽ làm gì. Hai năm mà mọi câu hỏi đều đã có đáp án sẵn. Em có biết anh sẽ đánh đổi bao nhiêu để có được một tuần như thế không? Chẳng ai ở cái quầy này biết anh muốn bỏ việc để đi làm studio đến nhường nào, và anh sẽ chẳng bao giờ nói với họ, mỗi ngày anh không nói là anh lại tiến gần hơn một bước tới đó. Còn em, em sắp sửa đứng dậy, có người sẽ bảo em phải làm gì suốt cả ngày, và em sẽ không cần phải tốn lấy một giây để lo nghĩ về tương lai của chính mình nữa, vậy mà em ngồi đây bảo với anh rằng đó là tận thế."
Tôi bảo cậu ta nói thế thì dễ thôi, vì cậu ta đâu có ngồi trên chuyến xe buýt ấy.
"Ừ," cậu ta nói, rồi rút tiền trả cho cả hai bát mì. "Đó là lý do tại sao anh lại nói điều này ngay từ cái ghế này đây."